O przyszłości gmin obwarzankowych

Podczas ostatniego śniadania prasowego (16.03), na które burmistrz cyklicznie zaprasza dziennikarzy prasy lokalnej, sekretarz miasta Andrzej Wierzbicki powrócił do inicjatywy Daniela Janiaka dotyczącej powołania Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Miast Wewnętrznych. Celem nowej organizacji ma być wypracowanie wspólnego stanowiska dla władz centralnych w sprawie losu ponad 150 polskich miast dławionych w rozwoju przez szczelnie otaczające je gminy obwarzankowe.

Coraz więcej analiz wskazuje, że przyszłość należy do silniejszych, zintegrowanych obszarów funkcjonalnych, zdolnych nie tylko do strategicznego planowania, ale także prowadzenia dużych inwestycji komunalnych. Problem miast otoczonych tzw. gminami obwarzankowymi jest jednak znacznie bardziej złożony. Brakuje im terenów rozwojowych, a jednocześnie ponoszą one wysokie koszty utrzymania usług publicznych, z których korzystają nie tylko ich mieszkańcy. Biblioteki, muzea, domy kultury, obiekty sportowe czy pływalnie finansowane z miejskiego budżetu służą także mieszkańcom okolicznych gmin wiejskich, którzy podatki płacą poza miastem. A warto podkreślić, że opłaty za korzystanie z tych usług pokrywają jedynie część rzeczywistych kosztów ich utrzymania.

Zainteresowanie inicjatywą jest duże. Udział w pracach stowarzyszenia zadeklarowało już ok. 80 miast. Do współpracy zaproszono przede wszystkim samorządy znajdujące się w podobnej sytuacji jak Sochaczew – otoczone gminami obwarzankowymi. Takich miast w Polsce jest 158, choć zaproszenia wysłano do 162 ośrodków, ponieważ część z nich sama zgłosiła chęć udziału w inicjatywie po doniesieniach medialnych.

- Pięćdziesiąt siedem miast jednoznacznie zadeklarowało przystąpienie do stowarzyszenia, a kolejne trzynaście wyraziło wstępne zainteresowanie. Wśród samorządów popierających inicjatywę są m.in. Kłodzko, Tomaszów Lubelski, Lubartów, Żary, Limanowa, Mińsk Mazowiecki, Mielec, Wysokie Mazowieckie, Tczew, Lębork, Kętrzyn, Koło, Wałcz, Darłowo, Szczecinek, Sanok, Brodnica i Nowe Miasto Lubawskie – wyliczał sekretarz.

Zakończył się już etap zbierania deklaracji. Obecnie trwa promocja idei oraz konsultacje prowadzone w środowisku samorządowym. Niedawny kongres samorządowy w Mikołajkach pokazał, że inicjatywa jest szeroko znana i spotyka się z dużym zainteresowaniem.

- W kwietniu rozpoczniemy działania formalne – to przygotowanie założeń programowych oraz projektu statutu. Do rejestracji stowarzyszenia konieczne będzie także podjęcie odpowiednich uchwał przez rady miast – poinformował Andrzej Wierzbicki.

Dodał, że wsparcia inicjatywie udzielił Związek Miast Polskich, największa organizacja samorządowa w kraju, a o pomoc ekspercką burmistrz zwrócił się także do prof. Jerzego Hausnera – ekonomisty i eksperta w zakresie finansów samorządowych.

17 marca w Tczewie odbyła się konferencja „Efektywność zasadniczego podziału administracyjnego – sytuacja miast”, zorganizowana przez Miasto Tczew oraz Związek Miast Polskich, w której wzięli udział przedstawiciele kilkudziesięciu samorządów z całej Polski. Miasto Sochaczew reprezentowali: zastępca burmistrza Stanisław Wachowski, sekretarz miasta Andrzej Wierzbicki oraz kierownik Referatu Komunikacji Zewnętrznej Jakub Okraska.

Konferencję otworzyli prezydent Tczewa Łukasz Brządkowski oraz Andrzej Porawski, dyrektor Biura Związku Miast Polskich, podkreślając wagę współpracy między samorządami oraz konieczność prowadzenia konsultacji eksperckich, wymiany doświadczeń i wspólnego rozwiązywania stojących przed miastami wyzwań.

Jednym z kluczowych głosów był wykład profesora Jerzego Hausnera, który zwrócił uwagę na rosnącą presję rozwojową oraz konieczność świadomego wykorzystywania zasobów miejskich – takich jak między innymi przestrzeń, kompetencje czy potencjał instytucjonalny. Podkreślał, że miasta powinny funkcjonować jako „społeczności rozwoju”, a nie jedynie „społeczności przetrwania”.

Kolejnym tematem były gminy obwarzankowe. Dr Anna Kurniewicz z Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego wskazała na złożoność relacji między miastami a otaczającymi je gminami oraz na fakt, że takie układy często prowadzą do dysfunkcjonalności, utrudniając efektywne zarządzanie usługami publicznymi i rozwojem przestrzennym. W tym kontekście dyrektor Andrzej Porawski odwołał się do dorobku prof. Pawła Swianiewicza, podkreślając, że mamy do czynienia ze sztucznym administracyjnym rozdzieleniem podmiotów tworzących całość gospodarczą, społeczną i funkcjonalną. W praktyce oznacza to, że rynek pracy, infrastruktura i codzienne życie mieszkańców wykraczają poza granice administracyjne, podczas gdy decyzje, budżety i polityki publiczne pozostają oddzielone.

Do aspektów formalno-prawnych odniósł się dr Adrian Misiejko, który wskazał, że państwo dysponuje narzędziami umożliwiającymi dostosowanie granic jednostek samorządu do zmieniających się uwarunkowań. Zaznaczył jednak, że w praktyce procesy te bywają skomplikowane i mogą prowadzić do napięć między wspólnotami. Profesor Jakub Szlachetko zwrócił natomiast uwagę na potrzebę aktualizacji niektórych rozwiązań systemowych, które powstawały w innych realiach i dziś wymagają ponownej analizy.

Cennym elementem konferencji było wystąpienie dr. Dariusza Lesickiego, byłego zastępcy prezydenta Zielonej Góry, który przedstawił doświadczenia swojego miasta. Proces poszerzenia granic Zielonej Góry był poprzedzony głębokimi badaniami i dialogiem społecznym. Choć początkowo pojawiały się obawy, działania te przyniosły pozytywne efekty rozwojowe dla całej wspólnoty.

Perspektywę miasta gospodarza przedstawił prezydent Tczewa Łukasz Brządkowski, który mówił o działaniach podejmowanych przez Tczew w kontekście budowania nowych możliwości rozwojowych. Prezydent podkreślił również znaczenie integracji środowiska samorządowego i wyraził poparcie dla powołania Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Miast Wewnętrznych jako inicjatywy ponadpolitycznej i służącej wzmacnianiu współpracy, wymianie doświadczeń oraz debatom eksperckim między miastami znajdującymi się w podobnej sytuacji.

Dr Daniel Budzeń ze Związku Miast Polskich przedstawił finansowy wymiar funkcjonowania miast. Na przykładzie Tczewa zaprezentował koszty realizacji usług publicznych – od edukacji po kulturę i utrzymanie przestrzeni publicznych – wskazując konkretnie, że z oferty miasta korzystają również mieszkańców sąsiednich gmin.

Na zakończenie konferencji odbyła się dyskusja, podczas której głos zabrała między innymi zastępca prezydenta Słupska, Marta Makuch, przedstawiając doświadczenia swojego miasta i wskazując na skalę odpowiedzialności związanej z zapewnieniem usług publicznych – edukacji, kultury i sportu – także dla mieszkańców gmin sąsiednich. Jej opinie podzielali również inni prezydenci i burmistrzowie obecni na konferencji. Zastępca burmistrza Sochaczewa, Stanisław Wachowski, zwrócił uwagę na znaczenie Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Miast Wewnętrznych podkreślając, że takie konferencje, debaty naukowe, są kluczowe dla budowania skutecznych mechanizmów współpracy między miastami, a powołanie stowarzyszenia jest istotnym krokiem w tym kierunku.

Podsumowując konferencję prezydent Łukasz Brządkowski wyraził nadzieję na kontynuację dialogu, dalszą wymianę doświadczeń i konsultacje eksperckie – w jeszcze szerszym gronie, np. przy okazji spotkania organizowanego w ramach Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Miast Wewnętrznych.

Konferencja w Tczewie pokazała, że dyskusja o podziale administracyjnym nie dotyczy wyłącznie granic, lecz przede wszystkim efektywności działania, jakości usług publicznych i możliwości rozwojowych miast. W centrum debaty znalazło się pytanie, jak lepiej dostosować struktury administracyjne do rzeczywistych powiązań społecznych i gospodarczych – odpowiedzią są dialog, współpraca i pogłębiona analiza.

(daw&jo)